Xôi hoa cau

11:10:57 09/08/2019

Gạo nếp thơm, đậu xanh lòng xay vỡ, ca gạo thì đầy, bơ đậu thì vơi, ước lượng bằng mắt nhìn hay bằng tay đong thì cũng chả sai bao giờ. Gạo ngâm đãi sạch, đậu tằm cũng ngâm đãi sạch vỏ, trộn lại với nhau rồi thêm gạt thìa muối nhỏ, bắc chõ đồ, lửa đượm, xôi lên hơi là thơm khắp nhà. Sở dĩ, nói đong chả sai, hay nói khéo đong, khéo ước lượng đều đúng cả, là vì để có một tỉ lệ gạo và đậu chuẩn thì mới có một chõ xôi hoa cau chín tới, dẻo thơm và ngon vô cùng. Xôi hoa cau, thật là tên gọi đã thấy hương đưa.



 
Xưa, của nếp quý, chân ruộng cấy nếp không nhiều. Thóc tính bằng thúng ba, thúng cái, gạo xay giã xong tính bằng ca. Giỗ chạp, sóc vọng, nhà cần bao nhiêu ca, mẹ đã nhẩm tính đúng, chả mấy khi dư, cũng lại là vì gạo nếp bán được tiền hơn gạo tẻ, nên nhà chỉ bớt lại đủ dùng, còn phải bán dần lấy tiền chi tiêu. Nhà nông, trăm thứ đều trông vào hạt thóc, mẹ và chị toan tính, căn cơ cũng đúng thôi, ngộ nhỡ thiếu thì khổ. 
 
Với trẻ con xưa, nhà có cỗ bao giờ cũng là một sự kiện. Từ tối hôm trước mẹ đã đong gạo vào rá, ngồi nhặt mày xong đem vo và ngâm. Múc chậu nước mưa trong vắt đổ gạo vào, ba gian nhà đã thoang thoảng mùi thơm. 
 
 
Đậu xanh lòng xay vỡ đôi, chẳng lẫn hạt đậu nhọn nào, ngâm riêng trong nồi nhỏ. Đậu ăn no nước là đã thấy mùi ngai ngái, chua chua, dù là mùi nhẹ, thoảng qua mà cũng khiến con trẻ háo hức từ giờ cho đến mai.
 
Sớm mai, cả nhà dậy sớm hơn, mỗi người mỗi việc. Gạo vo kĩ, trộn đậu xanh trong rá để cho ráo nước. Gà thịt xong sớm, bắc bếp luộc, thì cũng là lúc bát tro trát gắn cái soong với cái chõ đất xong. Nồi nước đáy sôi, gạo tra vào chõ, đúng lúc lửa đượm, dăm phút sau đã lên hương. Mẹ cẩn thận đặt vào đó đôi khúc lá nếp, khi thông hơi chõ xôi thì thơm ngát cả bếp ra đến sân. Gà luộc đã lật, khói lan, tỏa hương cùng mùi xôi nếp, chỉ có cỗ mới có hương thơm đặc biệt như thế này.
 
 Nước cúng trên ban thờ mẹ đã thay, hoa cúng cũng đã bầy lên đĩa, vào mùa hoa lan, hoa xói, hương hoa thơm nồng cùng hương bài khiến cả không gian trở nên thiêng liêng hơn bao giờ hết. Cỗ đã sắp lên ban thờ đầy đủ, tươm tất. Với gà luộc, canh bí, đĩa xào, lại nem rán, cơm trắng. Mỗi món một hương vị, nhưng rõ nhất vẫn là mùi chuối chín và xôi nếp, nó khác biệt vô cùng, đúng là mùi cỗ, chỉ khi nhà có cỗ mới có mùi hương này. Trẻ con cũng cảm thấy mà không biết diễn tả ra sao, cho đến mãi sau này, trưởng thành mới cắt nghĩa ra rằng đó là mái ấm, là gia đình, dòng tộc.
 
Không là xôi trắng, xôi đậu mà là xôi hoa cau. Nếu xôi trắng kén người ăn, ngọt thơm đấy nhưng thiếu bùi, phải ăn với thịt hay chuối chín mới ngon. Xôi xéo, hay xôi gấc ngon nhưng dễ ngán vì ngọt đường, xôi xéo lại ngấy hành mỡ, với lại, nhiều khi nhà có cỗ bận bịu cũng không nấu được những thứ kì công. Chỉ có xôi hoa cau là nấu dễ hơn cả, đậu, gạo nịnh nhau mà không mất vị. Gạo dẻo mà ngọt, đậu bở mà bùi, nhìn đã thấy dẻo, ăn là thấy thơm ngon. Người ưa của nếp ăn dược cả đĩa, người không mấy ưa của nếp, nếu xôi khác, chắc chả đụng đũa, nhưng là xôi hoa cau thì cũng phải ăn đôi nắm để thưởng thức vị ngon của món nếp khéo nấu này. 
 
Xôi hoa cau nhìn đã ưng mắt, vì là gạo trắng điểm đậu vàng. Gạo như nền mà đậu như hoa, cũng có thể bảo gạo như cánh mà đậu như nhụy hoa vàng. Có lẽ vì thế cùng mùi hương nếp lại có màu trắng vàng, mà các cụ gọi tên hoa cau. Thật chả có tên nào đúng và hay như thế cho món đặc biệt này.
 
 
 Xôi đồ chín tới, chọn đĩa quả đào hay đĩa to hơn đều đơm tay, tròn trịa. Gạo trắng, đậu vàng dẻo thơm đúng độ, đơm đến đâu, hương tỏa đến đấy. Trẻ con thường lân la chờ mẹ đơm xôi để kiếm bát vét chõ. Cũng là xôi ấy, nhưng nát hơn, sát cái vỉ tre ngăn nước đáy nên xôi nát và có phần nhạt hơn. Trong không khí thơm hương xạ hay hương bài, nải chuối thơm, con gà luộc cũng thơm, lại hoa cúng tỏa hương, không khí khác hẳn mọi buổi, đám trẻ ngồi bốc bát xôi vét chõ chờ cúng xong sẽ được ăn cỗ thì không niềm vui nào bằng. Có đứa thòm thèm nhặt kỹ từng hạt xôi bám trên cái vỉ chõ xong mới đem đi ngâm trong chậu nước vo gạo. 
 
Cỗ cúng đã bầy biện thịnh soạn, khói hương lan tỏa cùng lời khấn nguyện của gia chủ đến thần linh và tiền nhân. Chờ hết hương, mỗi người một tâm trạng khác nhau và những câu chuyện của kí ức ùa về đến cay mắt. Những đứa trẻ lớn lên cũng vẫn nhớ những nghi lễ này trong gia đình để rồi hay kể lại mãi về sau.
 
Tháng năm và những chặng đường đưa con người ta đến nhiều nơi với những món ăn trên mọi miền đất, nhưng sao mà nhớ xôi hoa cau mẹ nấu mỗi khi giỗ chạp, tết nhất, đến thế. Mẹ nhớ lời bà dặn, gạo phải xóng ngon, nhặt kĩ mày, vo rồi mới ngâm, ngâm xong lại xóc kĩ, ráo nước mới đem đồ. Đậu cứ phải đằng đậu tằm xanh lòng xay vỡ đôi, ngâm nước ấm, đãi sạch vỏ, trộn gạo với đậu xong đã thấy hoa cau rồi, đồ lên mới ngon, chứ quá tay đậu một tí là đĩa xôi vàng, đậu rời rạc, đậu át độ dẻo của gạo. Đậu ít quá, đĩa xôi nhợt nhạt, vô duyên, như thể gia chủ vụng hay tính hơn kém vì đậu thường đắt hơn gạo. Mẹ nhớ lời bà, nên bao giờ cúng giỗ bà, đĩa xôi hoa cau cũng được chăm chút nhất. Cho dù sau này nhà có khuôn bông hoa để đồ xôi xéo, nhưng riêng ngày giỗ bà, mẹ vẫn đơm tay. Anh chị em trong nhà lớn lên theo mẹ, học nhau, dù có đi ở riêng, vẫn đồ xôi hoa cau mỗi khi. 
 
Năm tháng đi qua, buồn vui đến theo con đường của số phận, món xôi hoa cau hiện diện mỗi khi đều khiến cảm xúc chọn những cung bậc đặc biệt. Thời gian đã xa lắc, mà như thấy bà môi đỏ, móm mém khen xôi hoa cau mẹ nấu. Thấy mẹ ngồi nhặt từng bông lúa giống để dành cấy chân ruộng nếp. Thấy mẹ sau này kinh tế khá hơn, nhẩm tính, đong dư vài ca gạo nếp cất vò, bảo rằng: Gạo nhà mình không bị lẫn, cất đi khi cần đỡ phải đi đong lẻ. 
 
Nhớ nếp nhà xưa, có giàn hoa lý, có cây hồng xiêm quả nhỏ mà ngọt, rửa nước vôi trong xong vào hương thơm lừng. Ngày giỗ bà, hoa trái nào cũng thơm, dâng lễ cùng xôi hoa cau. Bà khăn vấn, áo nâu trong bức vẽ truyền thần của người làng bên như đang mỉm cười.
 
 Cái bát đựng xôi vét chõ vẫn hết vèo như xưa, đám trẻ con cũng vẫn ngóng xôi hoa cau, một món không thể thiếu trong những ngày trọng đại, những ngày  gia đình sum vầy.

 


Nguyễn Minh Hoa/GĐTE


 

 

To Top
Mọi hành động sử dụng nội dung đăng tải trên Trang điện tử http://www.giadinhvatreem.vn/ phải được sự đồng ý bằng văn bản của Tạp chí Gia đình và trẻ em.