Văn hóa gia đình - truyền thống và đương đại

23:17:39 13/10/2015

Lịch sử gia đình đã có từ ngàn xưa song song với lịch sử loài người. Nhưng những giá trị truyền thống của gia đình còn lưu lại đậm nét đến ngày nay, có lẽ là trong khoảng vài ngàn năm, khi mà ý thức gia tộc, họ tộc, dòng tộc được khẳng định, tôn thờ và để lại những dấu ấn cụ thể. Đó là vốn văn hóa dân gian về gia đình, văn bia, văn tự, gia phả, tộc phả, đình miếu, nhà thờ họ, lăng mộ, sắc phong…





Gia đình hạnh phúc là niềm mơ ước của nhiều người.

 

Quan niệm truyền thống tôn vinh mô hình dòng dõi con cháu theo kiểu “tứ đại đồng đường” coi đó là nhà có phúc, có lộc. Quan niệm cổ truyền phân chia ba loại hình gia đình theo đẳng cấp và địa vị xã hội: gia đình bình dân, gia đình kẻ sĩ, gia đình quyền quý.

Gia đình bình dân chiếm tuyệt đại đa số xã hội. Họ là các gia đình cư dân nông nghiệp, thợ thủ công, tiểu thương và một số ngành nghề dịch vụ khác. Tuy có ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo, nhưng chủ yếu loại hình gia đình này vẫn vận hành theo tâm thức của văn hóa bản địa, coi tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ông bà làm trọng với sự cố kết cộng đồng, làng xã, chiềng chạ rất cao. Đó là những mô hình gia đình sống hòa thuận, coi lao động là nguồn sống, lẽ sống, không theo chế độ đa thê.

Các gia đình nhà Nho được coi là gia đình kẻ sĩ. Mô hình gia đình này theo nền giáo dục Nho học nghiêm túc, có tinh thần dân tộc cao, có ý thức yêu nước thương nòi sâu sắc. Gia đình kẻ sĩ – Nho giáo có uy tín xã hội, tác động tới vợ con, họ hàng, làng xóm. Đó là những hình mẫu gia đình gia phong, gia giáo.

Gia đình quyền quý trong xã hội truyền thống là gia đình vua chúa, hoàng tộc, quan lại, chức tước có địa vị cao trong xã hội, có nhiều của cải tài sản. Mô hình này có nền nếp gia phong quý tộc rất chặt chẽ, nghiêm khắc và có ảnh hưởng về tư tưởng gia đình tới gia đình kẻ sĩ và gia đình bình dân.
Mối quan hệ gia đình và mối quan hệ giữa gia đình với xã hội được hình thành, phát triển gắn với điều kiện tự nhiên, điều kiện kinh tế xã hội đã tạo ra những hệ thống chuẩn mực giá trị nền tảng, đó chính là văn hóa gia đình.

Văn hóa gia đình tồn tại bền vững, lan tỏa sâu rộng, trở thành khuôn mẫu cho việc ứng dụng và truyền nối bản sắc gia đình Việt Nam. Bản sắc đó thể hiện trong tình cảm gia đình thiêng liêng máu thịt, hy sinh tận tụy, cần cù lao động, chịu thương chịu khó, trong bản năng, chức năng, chức phận, nghĩa vụ, quyền lợi của mỗi thành viên. Bản sắc gia đình cũng biểu hiện trong phép ứng xử với gia đình trong dòng họ, dòng tộc, trong cộng đồng làng nước, trong đời sống tâm linh. Nó ăn sâu vào tiềm thức tâm lý, tình cảm, ý chí, chi phối mọi hành vi và cách ứng xử của mỗi con người từ thế hệ này nối tiếp thế hệ khác.

Văn hóa gia đình được nảy nở và bao bọc trong văn hóa cộng đồng làng xã, văn hóa dòng họ dòng tộc. Hệ thống các công trình văn hóa cộng đồng như cổng làng, đường làng, giếng làng, đa làng, tre làng, chùa làng, đình làng, miếu làng… đều có tác động sâu sắc đến văn hóa gia đình từ không gian cư trú đến đời sống tâm linh, tinh thần.

Xưa kia, các triều đại phong kiến đã hình thành các lệ tục, pháp luật để đề cao văn hóa bảo vệ gia đình, đảm bảo thuần phong mỹ tục gia đình tồn tại phát triển. Lê Thánh Tông từng ban ra 24 điều giáo hóa gia đình. Các triều Lê, Gia Long, Hồng Đức trong bộ luật chung đã có những điều khoản cụ thể để luật hóa các vấn đề gia đình. Các bài truyền dạy về tam cương, ngũ thường hay công dung ngôn hạnh, tam tòng tứ đức là sự khẳng định, đề cao đạo đức luân lý gia đình đã tồn tại như một sản phẩm văn hóa gia đình trải qua nhiều thế kỷ.

Gia đình là môi trường tốt để nhận thức, tiếp thu những giá trị văn hóa và di sản của đất nước. Đồng thời, gia đình cũng là mảnh đất tốt nảy nở nhiều giá trị văn hóa mới đóng góp vào nền văn hóa của đất nước, của thời đại, làm phong phú thêm kho tàng văn hóa tri thức của nước nhà.
Các gia đình tồn tại nhiều mối liên kết để cùng tồn tại và phát triển. Đó là liên kết cư trú (hàng xóm láng giềng, chòm xóm, thôn bản); liên kết lợi ích (buôn có bạn bán có phường); liên kết quyền lực (giai cấp, thống trị); liên kết sinh hoạt (các hội bạn, phường bùa). Nhưng đặc sắc nhất, cổ xưa nhất, lâu bền nhất vẫn là liên kết dòng họ (giọt máu đào hơn ao nước lã).

Dòng họ là hình thức liên kết gia đình theo nhóm huyết thống. Dòng họ tự thân nó tạo ra một môi trường văn hóa đặc thù. Trong môi trường đó, mỗi thành viên gia đình và dòng họ được trau dồi đạo đức, lối sống, được truyền thụ kỹ năng lao động và ứng xử, hình thành cá tính, phẩm chất nhân cách con người.

Văn hóa gia đình không đối lập xung khắc với văn hóa dòng họ. Văn hóa gia đình không tách biệt, chia cắt với văn hóa dòng họ. Trái lại, luôn luôn gắn bó mật thiết hữu cơ, bổ sung hoàn thiện cho văn hóa dòng họ trở thành những giá trị chung, thiêng liêng, bền vững. Văn hóa gia đình và văn hóa dòng họ là yếu tố nội sinh của nguồn lực văn hóa xã hội Việt Nam.

Dẫu không có tư cách pháp nhân chủ thể, nhưng ngày nay, dòng họ vẫn còn nguyên giá trị chi phối, tác động trên nhiều lĩnh vực. Tác động trực tiếp nhất là vai trò đoàn kết thân ái tương trợ trong cuộc sống và khuyến học khuyến tài của dòng họ. Tác động chấn chỉnh nghi lễ và cơ sở thờ tự, thờ cúng tổ  tiên đã góp phần bảo tồn di sản văn hóa và thuần phong mĩ tục của nông thôn mới. Việc soạn lại tộc ước phù hợp với quy ước nếp sống văn hóa gia đình làng xã, chấn chỉnh gia phong gia giáo; việc viết lại gia phả, tộc phả, in sách về dòng họ góp phần tôn vinh và giáo dục con cháu về truyền thống dòng họ dòng tộc, nêu cao lòng yêu nước cho các thế hệ trong họ, trong nhà.

Khi xã hội phát triển ở mức độ cao, giao lưu, hội nhập, đổi mới, mở cửa, gia đình chịu nhiều sức ép và đã có những biến đổi để phù hợp. Bên cạnh những gia đình hạt nhân, gia đình mở rộng của ba, bốn thế hệ, đã xuất hiện những mô hình gia đình không đầy đủ và đa phức. Đó là gia đình góa bụa, mồ côi, đơn thân không kết hôn, đơn thân do ly hôn, gia đình kết hôn với người nước ngoài, gia đình theo kiểu sống thử, gia đình chung sống đồng tính, gia đình từ thiện nhận nuôi con nuôi, gia đình có người đi làm ăn xa thường xuyên vắng nhà…

Mô hình gia đình lệch chuẩn, không hôn thú là những biến dị bất lợi của tế bào xã hội. Tuy tỉ lệ này không lớn nhưng tác động xấu không chỉ đối với gia đình, dòng họ, dòng tộc mà ảnh hưởng tới cộng đồng dân cư, gây bất bình trong dư luận xã hội, trở thành không bình thường trong bức tranh toàn cảnh gia đình Việt Nam hiện nay.

Văn hóa truyền thống là nền tảng cơ bản cho nội dung và hình thức giáo dục đạo đức, lối sống trong gia đình Việt Nam hiện nay và song hành cùng với việc tiếp nhận những giá trị tư tưởng đạo đức mới phù hợp.

Giáo dục đạo đức lối sống và nhân cách con người trong gia đình không thể phó mặc tính tự phát, tự giác, càng không thể thờ ơ xao nhãng, Lại cũng không thể để  theo lối mòn xưa cũ “đèn nhà ai người nấy rạng, mực nhà ai nhà nấy đen”. Cần sớm có bộ tiêu chí về đạo đức lối sống được giáo dục trong môi trường gia đình và cần phổ cập nó như việc xóa mù chữ, phổ cập giáo dục tới toàn dân và cần được quảng bá truyền thông, kiểm tra đôn đốc vào nề nếp ở cộng đồng dân cư và trong các tổ chức đoàn thể chính trị xã hội ở cơ sở.

Ngô Quang Hưng/Tạp chí Gia đình và Trẻ em



Tags : gia đình

 

 

To Top
Mọi hành động sử dụng nội dung đăng tải trên Trang điện tử http://www.giadinhvatreem.vn/ phải được sự đồng ý bằng văn bản của Tạp chí Gia đình và trẻ em.